Συνέντευξη: Ira Papapostolou

Εδώ και δεκαετίες, η Μαρία Φιλοπούλου εξερευνά το ανθρώπινο σώμα μέσα στο νερό, δημιουργώντας φωτεινούς, αιωρούμενους κόσμους όπου ο χρόνος διαλύεται και η κίνηση αποκτά σχεδόν άυλη ελαφρότητα. Η ζωγραφική της αναπτύσσεται στο σημείο συνάντησης της παραστατικής παράδοσης και της εσωτερικής ελευθερίας, αντλώντας από βιωμένους τόπους, τη μνήμη, το φως και τον πρωταρχικό δεσμό ανάμεσα στην ανθρώπινη παρουσία και τη φύση.

Το έργο της Φιλοπούλου κατέχει μια ξεχωριστή και καθοριστική θέση στη σύγχρονη ελληνική ζωγραφική. Έχει συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση της σύγχρονης ελληνικής τοπιογραφίας και της παραστατικής τέχνης, διατηρώντας ταυτόχρονα μια απολύτως προσωπική εικαστική γλώσσα, θεμελιωμένη στο φως, το χρώμα και τη βιωματική εμπειρία του σώματος.

Τη συζήτηση συντονίζει η Ira Papapostolou, ιστορικός τέχνης και συγγραφέας, της οποίας το έργο επικεντρώνεται στη σύγχρονη ελληνική τέχνη, την οπτική κουλτούρα και τον διάλογο ανάμεσα στην καλλιτεχνική πράξη, την ιστορία και τη θεωρία. Μέσα από αυτή τη συνέντευξη, η Papapostolou προσεγγίζει με ευαισθησία το καλλιτεχνικό σύμπαν της Φιλοπούλου, αναδεικνύοντας θεματικές όπως το νερό, η ελευθερία, ο παράδεισος και η σιωπηλή μεταφυσική της ζωγραφικής.

Λουόμενοι · Νερό · Γυμνό

Το θέμα των λουομένων σας απασχολεί εδώ και πολλά χρόνια και συνομιλεί με μια μακρά καλλιτεχνική παράδοση. Θυμάστε πότε νιώσατε για πρώτη φορά ότι το νερό και το ανθρώπινο σώμα έγιναν για εσάς ένα ζωγραφικό πεδίο και όχι απλώς ένα θέμα; Τι εξακολουθεί να σας εμπνέει και να σας προκαλεί σε σχέση με το νερό και το γυμνό;

Από τη στιγμή που άρχισα να παρατηρώ το γυμνό σώμα μέσα στο νερό, με γοήτευσε η ελεύθερη, χορευτική και σχεδόν άυλη κίνησή του, οι αντανακλάσεις του νερού πάνω στο σώμα και ο τρόπος με τον οποίο το σώμα ενσωματώνεται πλήρως μέσα σε αυτό το στοιχείο. Ήταν και παραμένει ένα μαγικό ζωγραφικό πεδίο, που συνεχίζει να με συναρπάζει και να με εμπνέει.

Άνθρωπος · Φύση · Πολιτισμός

Στο έργο σας, ο άνθρωπος και η φύση φαίνεται να συνυπάρχουν σε μια εύθραυστη ισορροπία. Πώς αντιλαμβάνεστε σήμερα τη σχέση του πολιτισμού μας με τη φύση και πώς αυτή αντανακλάται στη δική σας εμπειρία και ζωγραφική πρακτική;

Πιστεύω ότι η σχέση του ανθρώπου με το νερό και τη φύση —ιδιαίτερα σήμερα— είναι βαθιά θεραπευτική.

Σε αυτόν τον «χαμένο παράδεισο», ο σύγχρονος άνθρωπος μπορεί να επανασυνδεθεί με την αίσθηση της πληρότητας και της εσωτερικής γαλήνης. Προσωπικά, στη φύση —και ιδιαίτερα στο νερό— βρίσκω ευτυχία, ηρεμία, ελευθερία και κάθαρση. Αυτό το συναίσθημα επιδιώκω να μεταδώσω μέσα από το έργο μου, ως αντίβαρο σε μια εποχή πολιτισμικής και οικονομικής κρίσης.

Τοπία Μνήμης · Ουτοπία · Παράδεισος

Τα τοπία σας μοιάζουν άλλοτε με τόπους που έχουμε ήδη ζήσει και άλλοτε με τόπους που επιθυμούμε να υπάρξουν. Πρόκειται για τοπία μνήμης ή για μορφές ουτοπίας; Υπάρχει, τελικά, ένας προσωπικός παράδεισος μέσα στη ζωγραφική σας;

Ζωγραφίζω την προσωπική μου ελευθερία, τους δικούς μου βιωμένους παραδείσους, την ευτυχία, τη χαλάρωση, την ένωση με τη φύση και τη βαθιά αισθησιακή εμπειρία των λουομένων μέσα στο νερό.

Πιστεύω ότι η ίδια η ύπαρξη είναι μια λεπτή ισορροπία, που στηρίζεται στη συνειδητοποίηση ότι οι στιγμές ευτυχίας είναι πολύτιμες και αξίζουν να αναγνωρίζονται και να τιμώνται.

Ζωγραφίζω τα όρια της ευτυχίας, απομονωμένα από το πριν και το μετά. Δεν υπάρχει χρόνος — υπάρχει μόνο τόπος. Εστιάζω σε έναν καθαρό, διαχρονικό χρόνο: ήρεμο, εσωτερικό και βαθιά προσωπικό.

Παραστατική Ζωγραφική

Σε μια εποχή όπου οι εικόνες διαρκώς αποδομούνται, εσείς επιμένετε στην παραστατική ζωγραφική. Τι σας επιτρέπει αυτό το μέσο να εκφράσετε για τον κόσμο σας, που δεν θα μπορούσε να ειπωθεί διαφορετικά;

Ξεκίνησα μέσα από την παραστατική ζωγραφική. Είναι ο τρόπος με τον οποίο εκφράζομαι· μου επιτρέπει να αποκαλύψω τη δική μου αλήθεια, να εμβαθύνω στην αναζήτησή μου και να επικοινωνήσω με τους άλλους.

Τη δεκαετία του 1980, όταν σπούδαζα στην École des Beaux-Arts στο Παρίσι, υπήρχε έντονη αντίθεση προς την παραστατική ζωγραφική. Πρόσφατα, ωστόσο, όταν επισκέφθηκα το Λονδίνο για τη Frieze, χάρηκα ιδιαίτερα βλέποντας ισχυρή παρουσία παραστατικής ζωγραφικής σε ορισμένες από τις σημαντικότερες γκαλερί.

Φως · Μορφή · Μεταφυσική

Η χρήση του φωτός, της μορφής και του χρώματος στο έργο σας προσδίδει μια σχεδόν μεταφυσική διάσταση. Τι συμβαίνει κατά τη διαδικασία της ζωγραφικής, όταν η ύλη αρχίζει να μεταμορφώνεται σε κάτι πιο εσωτερικό και άυλο;

Το στοιχείο που χαρακτηρίζει περισσότερο τη ζωγραφική μου είναι το φως και το χρώμα.

Το θέμα αποτελεί απλώς την αφορμή. Κατά τη διάρκεια της ζωγραφικής, χάνομαι μέσα στη διαδικασία, προσπαθώντας να δημιουργήσω τον προσωπικό μου παράδεισο και να προσκαλέσω τον θεατή να εισέλθει σε αυτόν.

Μέσα από την εργασία και τη συγκέντρωση, η ύλη μεταμορφώνεται σε κάτι εσωτερικό και άυλο. Αυτή η πνευματική διαδικασία αποτελεί τη μαγεία της ζωγραφικής.

Ελληνικό Τοπίο · Καλλιτεχνικές Αναφορές

Έχετε συμβάλει σημαντικά στη σύγχρονη ελληνική τοπιογραφία. Υπάρχουν Έλληνες ή διεθνείς καλλιτέχνες με τους οποίους αισθάνεστε ότι βρίσκεστε σε έναν σιωπηλό διάλογο;

Σας ευχαριστώ πολύ. Υπάρχουν πολλοί Έλληνες και διεθνείς καλλιτέχνες με τους οποίους αισθάνομαι έναν σιωπηλό διάλογο: ο Παναγιώτης Τέτσης, ο Μιχάλης Οικονόμου, ο Κωνσταντίνος Αλταμούρας, ο Claude Monet, ο Gerhard Richter, ο Peter Doig, ο David Hockney, ο Anselm Kiefer, μεταξύ άλλων.

«Ελευθερία» · Δέσμευση

Στην πρόσφατη έκθεσή σας στην Εθνική Πινακοθήκη επιλέξατε τον τίτλο «Ελευθερία». Τι σημαίνει για εσάς σήμερα η ελευθερία και ποια μορφή δέσμευσης είναι απαραίτητη για την αληθινή ελευθερία στην τέχνη και τη ζωή;

Παρατηρώντας τα έργα της αναδρομικής μου έκθεσης στο παράρτημα της Εθνικής Πινακοθήκης στο Ναύπλιο, ένιωσα βαθιά ότι ο τίτλος «Ελευθερία» συνδέει ολόκληρη την καλλιτεχνική μου διαδρομή. Η ελευθερία είναι για μένα ανάσα.

Μέσα από τη ζωγραφική βιώνω την ουσιαστική ελευθερία, την οποία

επιχειρώ να εκφράσω δημιουργώντας «φωλιές» — προστατευμένους χώρους όπου ο καθένας μπορεί να νιώσει απόλυτα

 ελεύθερος.

Νιώθω η ίδια ελεύθερη και προσκαλώ τον θεατή να βιώσει την ίδια αίσθηση ελευθερίας, πέρα από κοινωνικές συμβάσεις.

Η μόνη δέσμευση που απαιτείται για την αληθινή ελευθερία στην τέχνη και τη ζωή είναι ο σεβασμός προς τα δικαιώματα των άλλων.

Ταξίδι · Τόπος · Εμπειρία

Όταν ταξιδεύετε, υπάρχει κάποιος τόπος — στην Ελλάδα ή στο εξωτερικό — που σας έχει επηρεάσει τόσο βαθιά, ώστε να επιστρέφει στη ζωγραφική σας χωρίς συνειδητή πρόθεση;

Αγαπώ να ταξιδεύω σε όλο τον κόσμο, αλλά ιδιαίτερα στην Ελλάδα.

Το έργο μου επηρεάζεται βαθιά από τους τόπους που έχω βιώσει: τον τόπο καταγωγής μου, το Πόρτο Χέλι, τις Κυκλάδες, τη Μήλο, το Κλέφτικο, την Πολύαιγο, τη Σέριφο, την Πάτμο, τη Σαμοθράκη, καθώς και την αρχαία Ιεράπολη στην Τουρκία, το Παμούκαλε, μεταξύ άλλων.

Πρόκειται για τοπία, εικόνες και αισθήσεις που επιστρέφουν στη ζωγραφική μου ξανά και ξανά, τόσο συνειδητά όσο και ασυνείδητα.

Σύγχρονη Καλλιτεχνική Σκηνή · Το Κράτος

Πώς βιώνετε σήμερα τη σύγχρονη εικαστική πραγματικότητα στην Ελλάδα; Τι λείπει και τι θα μπορούσε να αλλάξει ώστε οι σύγχρονοι καλλιτέχνες να έχουν μεγαλύτερη ασφάλεια και ελευθερία;

Σήμερα συμβαίνουν πολλά σημαντικά πράγματα στον χώρο των εικαστικών τεχνών.

Διαθέτουμε εξαιρετικές γκαλερί και μουσεία, όπου μπορεί κανείς να δει υψηλού επιπέδου ζωγραφική: την Εθνική Πινακοθήκη, το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, το Μουσείο Γουλανδρή, το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, καθώς και σημαντικά ιδρύματα και ιδιωτικές συλλογές.

Αυτό που χρειαζόμαστε είναι ελληνικές γκαλερί με διεθνή παρουσία — χώρους που δραστηριοποιούνται στην Αθήνα, το Παρίσι, τη Νέα Υόρκη και το Λονδίνο και εκπροσωπούν Έλληνες καλλιτέχνες. Αυτό θα συνέβαλε καθοριστικά, αν και απαιτεί σημαντικούς οικονομικούς πόρους.

Οι νέοι καλλιτέχνες σήμερα είναι εκ φύσεως διεθνείς. Για μεγαλύτερη ελευθερία και ασφάλεια, το ουσιαστικό στοιχείο είναι η εξωστρέφεια και το άνοιγμα προς τον κόσμο.

Το Εξώφυλλο

Το έργο που επιλέξαμε για το εξώφυλλο του περιοδικού συνομιλεί άμεσα με τις θεματικές αυτού του τεύχους. Πώς αντιλαμβάνεστε σήμερα την έννοια της αγάπης, της γης και του πολιτισμού; Πόσο σημαντικές είναι αυτές οι έννοιες και τι χρειάζεται τελικά ο άνθρωπος για να επιτύχει μεγαλύτερη ευημερία;

Το ζευγάρι μέσα στο νερό, το έντονο φως, η ελευθερία, η χαλάρωση, η απώλεια της βαρύτητας, η βύθιση στη φύση, η χαρά και η αισθησιακή εμπειρία των λουομένων κάτω από την επιφάνεια — πέρα από κοινωνικές συμβάσεις.

Η αγάπη υπήρξε και παραμένει μια κινητήρια δύναμη στη ζωή μας, όπως και ο πολιτισμός. Αυτές οι έννοιες είναι ανεκτίμητες σε κάθε εποχή και συμβάλλουν ουσιαστικά στην ευημερία και τη δημιουργικότητα του ανθρώπου, ιδιαίτερα όταν αισθάνεται ασφαλής.

Σήμερα ζούμε σε μια περίοδο πολιτισμικής και οικονομικής κρίσης. Η γη και η φύση μάς βοηθούν να επανασυνδεθούμε με την αίσθηση της πληρότητας και της αλήθειας μας.