Οι θησαυροί της Μεταμόρφωσης
Ιερά κειμήλια, προσφυγική μνήμη και η ζώσα κληρονομιά της Μικράς Ασίας
Κωνσταντίνος Μ. Νίγδελης | Συγγραφέας & Διευθυντής, Μουσείο Προσφυγικού Ελληνισμού της Ιεράς Μητρόπολης Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως
Ο λόγος περί μιας πανέμορφης κοινότητας κτισμένης στο μυχό του Τορωναίου κόλπου, κυριολεκτικά σε δασώδη περιοχή, δίπλα σε διαμαντένια νερά, δημιούργημα της Μικρασιατικής καταστροφής και των συνεπειών της, δηλαδή της επιβληθείσας Ανταλλαγής. Τότε, που οι απόγονοι των κραταιών Παλαιολόγων, των Κομνηνών, των μυθικών Ακριτών της Ανατολίας, ρημαγμένοι, περνούσαν πίσω στη μικρή Ελλάδα, οι νικητές γύριζαν νικημένοι, η αδιατάρακτη ιστορία χιλιάδων ετών να σταματά στα μέρη που είχε δημιουργηθεί και αναπτυχθεί και ο μεγάλος πολιτισμός να περνά πια στην περιοχή της ιστορικής μελέτης. Με το έθνος, φευ, να χάνει τον ζωτικό του χώρο, εκεί όπου κινήθηκε, έζησε, μεγαλούργησε για αιώνες και που, χωρίς αυτόν, είναι απελπιστικά συρρικνωμένο και με συνέπειες τραγικές, καταλυτικές στο διάβα του χρόνου.
Βεβαίως, «Οι αποχαιρετισμοί αφορούν μόνο εκείνους που αγαπούν με τα μάτια τους. Για όσους αγαπούν με την καρδιά και την ψυχή τους, δεν υπάρχει χωρισμός».
Δεν ενθυμούμαι ποιος διετύπωσε τούτες τις αράδες, μα είχε δίκαιο.
Μπορεί να υπήρξε φυσικός χωρισμός των ανθρώπων με το Μουμπαντελέ-Ανταλλαγή από τις προγονικές τους εστίες, μα δεν υπήρξε ΠΟΤΕ στην καρδιά και την ψυχή τους! Συνέχισαν να βρίσκονται εκεί και να μεταφέρουν τις μνήμες, το άρωμα της ζωής, τραγουδιστά, μελωδικά, καθάρια, με μια ατέρμονη διαδικασία μύησης των επόμενων γενεών στα ιερά και όσια τούτης της ράτσας.
Μπορεί με μια μονοκονδυλιά να έσβησε η φλόγα, να εγκαταλείφθηκαν περιοχές ολάκερες, να χάλασαν και χαλάστηκαν ανθρώπινες ψυχές που δεν κόστιζαν και τίποτε και σε κανένα…
Μπορεί η ανθρώπινη ύπαρξη να ήταν μπες παρά οκασί, δηλαδή κρέας μια δεκάρα η οκά, αλλά όμως το πρώτιστο μέλημά τους ήταν η σωτηρία τους και βεβαίως η μεταφορά των πραγματικών θησαυρών της Ορθοδοξίας από τις αλησμόνητες ιδιαίτερες πατρίδες, μνήμες, ελπίδες, προσδοκίες, μα κυρίως τα τιμαλφή των εκκλησιών τους, τα εκκλησιαστικά τους κειμήλια: οστά αγίων, εικόνες, προσκυνητάρια, Ιερά σκεύη.
Θεωρώντας μάλιστα τούτο το καθήκον ιερό, υποχρέωση αξεπέραστη, την οποία το σύνολο των προσφυγικών ομάδων έβαλε άμεσα σε εφαρμογή, κόντρα μάλιστα και με παρουσιαζόμενα ανυπέρβλητα προβλήματα: εχθρότητες, ποικιλία εμποδίων πάσης μορφής, έλλειψη χρημάτων, αδιαφορία.
Εξαιρετικό παράδειγμα: η κοινότητα της Μεταμόρφωσης ή καλύτερα οι πρώτοι οικιστές της. Που αναγκάσθηκαν να πάρουν τον δρόμο του πηγαιμού στο άγνωστο… ανθρώπινα ράκη, ατέλειωτο μπουλούκι κουρελήδων, αποστεωμένα φαντάσματα, προσωπεία πόνου, ατέλειωτης υπομονής και προσμονής, αλλά σφιχταγκαλιάζοντας τα ιερά και τα όσια της ράτσας.
Και, δόξα τω Θεώ, σώθηκαν δεκάδες εξαιρετικές δημιουργίες, οι οποίες κοσμούν την εκκλησιά τους, τον Ιερό Ναό του Αγίου Βασιλείου και της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος. Δημιουργίες του 18ου και 19ου κυρίως αιώνα που, μπορεί μεν από άποψη καλλιτεχνική να μην παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον, αλλά πρόκειται για μια σίγουρα σημαντική προσπάθεια, με τεχνική που χαρακτηρίζεται ως λαϊκότροπη, χαρακτηριστική της καθ’ ημάς Ανατολής και ιδία της Καππαδοκίας.
Εξαίσια δημιουργήματα, πομποί της θείας χάριτος, άμεσοι αποδέκτες της ικεσίας των ευσεβών ανθρώπων, παράκλησης των αιτούντων, χορηγοί ηθικού σθένους, πνευματικής ανάτασης και ψυχικής σωτηρίας.
Ένας υπέροχος δίαυλος επικοινωνίας των πιστών με τον υπερβατικό κόσμο του θείου, αναπόσπαστο στοιχείο της λατρείας, στενά δεμένο με τη θρησκευτική ευσέβεια του πληρώματος της εκκλησίας, αλλά το σπουδαιότερο: αποτελούν τα ευαγγέλια — «καλούς λόγους» των αγραμμάτων.
ΕΙΚΟΝΕΣ
Εικόνες στις οποίες απεικονίζονται, ενδεικτικά:
Οι τρεις Ιεράρχαι και ο Άγιος Μόδεστος
2ο ήμισυ του 17ου αιώνα.
Τα πάθη του Χριστού
Αρχές 19ου αιώνα. Με την χαρακτηριστική αφιέρωση:
«Χαΐρ σαχιπί Ηλία μαχ(ν)τουμί
Καπλάν 1891 Δεκεμβρίου 20»
δηλαδή: Ο ευεργέτης Ηλίας, γιος του Καπλάνη, 1891 Δεκεμβρίου 20…
Ο Άγιος Βασίλειος
Πιθανώς τέλη του 18ου αιώνα.
Ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος
Αρχές 17ου αιώνα.
Η Θεοτόκος οδηγήτρια
Αρχές 17ου αιώνα.
Ο Χριστός Παντοκράτορας
- Στην υπάρχουσα επιγραφή αναγράφονται:
«δέησις του δούλου
του θυ ματθαίου
Ιερομονάχου α΄[χ;]κη».
Οι Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη
- Στο κάτω μέρος της εικόνας με κόκκινη μελάνη αναγράφεται:
«δέησις των δούλων του Θεού […] Καραφύλλα […]
Μεταξότη […] Δεσποίνης […] χείρ Λαζάρου
1855 Φεβρουαρίου 5».
ΚΕΙΜΗΛΙΑ
Αλλά και Κειμήλια. Εκπληκτικές εκκλησιαστικές δημιουργίες, όπως για παράδειγμα:
Δισκοπότηρο
Περίτεχνο, με περισσές λεπτομέρειες, από τα Μάδαλα, επί του οποίου αναγράφονται καλλιτεχνικά τα παρακάτω:
ΔΕΗCΙC ΤΟΝ ΔΟΥΛΟΝ ΤΟΥ ΘΥ ΜΙΧΑΗΛ
ΕΥΦΡΟΣΙΝΙΣ ΜΑΡΙΟΡΑΣ ΚΑΙ ΤΟΝ ΤΕΚΝΟΝ ΑΥΤΟΝ — ΑΨΝ
ΑΨΝ — 1750.
Κολυμπήθρα
Στην οποία, ειρήσθω εν παρόδω, βαπτίσθηκε περίπου ολάκερη η κοινότητα και ευρίσκεται σε χρήση ακόμα και σήμερα. Μια παλαιά πανέμορφη κατασκευή, η οποία κοσμείται από την παρακάτω ανάγλυφη αφιερωματική επιγραφή:
Αφιέρωμα
υπό
Π.Χ. Και Β. ΠΑΝΤΕΛΙΔΩΝ
Τη 20 Ιουνίου του έτους 1896
Μάδαλα.
Εικονοστάσι
Ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτο. Πρόκειται περί μιας περίτεχνης, κομψότατης κατασκευής τουλάχιστον 2,5 μ. ύψους, η οποία φέρει την εξής χαρακτηριστική επιγραφή:
ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΥΛΙΑΝΟΥ ΡΑΦΑΗΛΙΔΗ
ΓΛΥΠΤΗΣ Π.Ε.
1921 ΣΕΠΤ[ΕΜΒΡΙΟΥ] 1921.
Σπάνιες εκκλησιαστικές εκδόσεις
Υπερπολύτιμοι τόμοι της Ορθοδόξου Χριστιανικής Πίστεως — ενδεικτικά:
ΘΕΙΟΝ ΚΑΙ ΙΕΡΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ
ΕΝΕΤΙΗΣΙΝ 1791
Παρά Νικολάω Γλυκεί τω εξ Ιωαννίνων
CON LICENZA DE’ SUPERIORI
ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΑΡΙΟΝ
ΣΥΝΤΕΘΕΝ ΠΑΡ’ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛΟΥ ΤΟΥ ΓΛΥΚΟΖΩΝΙΟΥ
ΕΝΕΤΙΗΣΙΝ 1791
Παρά Νικολάω Γλυκεί τω εξ Ιωαννίνων
CON LICENZA DE’ SUPERIORI.
ΕΙΡΜΟΛΟΓΙΟΝ
ΣΥΝ ΘΕΩ ΑΓΙΩ
ΠΕΡΙΕΧΟΝ ΤΗΝ ΠΡΕΠΟΥΣΑΝ ΑΥΤΩ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΝ
ΕΝΕΤΙΗΣΙΝ αωγ 1803
Παρά Νικολάω ΓΛΥΚΕΙ ΤΩ ΕΞ Ιωαννίνων
Com Reggia Approvazione
ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗ
Μια μικρή προσφυγική κοινότητα της Χαλκιδικής, όαση πολιτισμού και παράδοσης γεμάτη απόσταγμα γνώσης και μνήμης.
Ελάτε, λοιπόν, περπατήστε στους δρόμους και τα στενορύμια της που μιλούν για τα χρόνια εκείνα τα παλαιά… Ταξιδέψτε με τη δύναμη της επιθυμίας, μικρές ονειρεμένες απολαύσεις και ταπεινοί προσκυνητές οδηγήστε τα βήματά σας με άπειρη συγκίνηση εκεί… στην αγκαλιά της εκκλησιάς με τα ενθυμήματα από τα μέρη εκείνα, των ιερών τόπων… ακούστε τον άνεμο που πάντα ψιθυρίζει τις ατέλειωτες μνήμες, απλά και σαγηνευτικά:
«…Όταν χάνεις κάτι που αγαπάς προσπαθείς να αναπληρώσεις το κενό. Από τότε που έχασα την πατρίδα μου, πατρίδα μου έγινε η μνήμη. Όσα είχα αφήσει πίσω μου, εικόνες, ήχους, μυρωδιές, τα κουβαλούσα μέσα μου και δεν μπορούσε κανείς να μου τα πάρει. Ήταν σαν ένα μπουκάλι κρασί που το φυλάς σε μια σκοτεινή γωνιά του σπιτιού για μια ξεχωριστή περίσταση.
Μπορεί ο ήλιος να είναι ίδιος σε κάθε γωνιά της γης, το χώμα μετά τη βροχή να έχει την ίδια μυρωδιά, ο ουρανός και η θάλασσα να έχουν παντού το ίδιο χρώμα, ο άνεμος, όταν φυσά, να κάνει τον ίδιο ήχο, αλλά όταν έρθει η ώρα να πάρεις τον δρόμο της προσφυγιάς θυμάσαι τον ουρανό, τη θάλασσα, τον ήλιο και το χρώμα της πατρίδος σου και καταλαβαίνεις ότι ήταν μοναδικά, γιατί ήταν δικά σου…».
Απόσπασμα Βιβλιου “Προσφύγων Πάθη” , 1920
Κωνσταντίνος Μ. Νίγδελης
Διευθυντής Μουσείου Προσφυγικού Ελληνισμού της Ιεράς Μητρόπολης Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως
